6 Votes

Μέχρι πριν λίγο καιρό ήταν μια έννοια ελάχιστα γνωστή, περιορισμένη σε ένα μικρό κύκλο φιλοσόφων και «αιρετικών» επιστημόνων. Η συχνή επίκλησή της στις ομιλίες της Σεγκολέν Ρουαγιάλ την καθιέρωσε στις «νέες τάσεις» της ευρωπαϊκής πολιτικής
Η πρόσφατη ίδρυση του Κέντρου Συλλογικής Νοημοσύνης στο ξακουστό ΜΙΤτην φέρνει στο επίκεντρο της εφαρμοσμένης έρευνας. Και η συχνή πλέον εμφάνισή της σε αναλύσεις χρηματιστών, ίσως να την συνδέσει με μια μελλοντική χρηματιστηριακή έκρηξη…
Η Συλλογική Νοημοσύνη είναι η επιπλέον αντίληψη που χαρακτηρίζει τις ανθρώπινες ομάδες σε διάκριση από τα άτομα. Όπως στη φύση διακρίνεται η συμπεριφορά της μιας μέλισσας από την κοινωνική οργάνωση –και αντίληψη- της κυψέλης. Η Συλλογική Νοημοσύνη είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής συνεύρεσης και της επικοινωνίας. Και σύμφωνα με τους ειδικούς αυτή η μορφή νοημοσύνης ενισχύεται όσο αυξάνουν οι δίαυλοι μέσω των οποίων οι άνθρωποι μοιράζονται ιδέες, εμπειρίες, γνώσεις και συναισθήματα.
Πρόκειται βέβαια για μια ιδιότητα που χαρακτηρίζει το ανθρώπινο είδος από την εμφάνισή του στη γη. Η αναγνώρισή της έχει καταγραφεί στη χρήση της λέξης «ιδιώτης» που στην αρχαιότητα χαρακτήριζε αυτούς που απείχαν από τις συλλογικές δραστηριότητες και στη συνέχεια η λατινική και δυτικοευρωπαϊκή εξέλιξή της «idiot» αναφέρεται στα άτομα χαμηλής νοημοσύνης. Η αποδοχή της αποτελεί την βάση της κοινωνικής οργάνωσης, της δημοκρατίας, της πολιτικής αλλά και της εκπαίδευσης. Η διαφορά είναι ότι σήμερα αυτή η ιδιότητα αποκτά όνομα και μετακινείται από τον χώρο της περιγραφικής κοινωνιολογίας στον πυρήνα των θετικών επιστημών και πιθανά να αποτελεί κινητήρια δύναμη για μια νέα επανάσταση στην επιστημονική σκέψη.
Οι θεωρίες του χάους και των πολύπλοκων συστημάτων πρόσφεραν πολύτιμα επιστημονικά εργαλεία για να εξηγηθεί η συμπεριφορά των φαινομένων που αναδύονται από την συνύπαρξη και επικοινωνία μεταξύ διακριτών μονάδων. Η εκρηκτική ανάπτυξη της ανθρώπινης επικοινωνίας στον 20ο αιώνα, η επέκταση των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας, η εμφάνιση του Internet, των κινητών τηλεφώνων επιφέρουν αλλαγές στην κοινωνική συμπεριφορά και την πολιτικοοικονομική διάρθρωση του πλανήτη. Αλλαγές που δεν θα μπορούσαν να προβλεφθούν με τα δεδομένα των προηγούμενων δεκαετιών. Ούτε είναι δυνατό να προκαθοριστεί η μελλοντική τους εξέλιξη… Ορισμένοι μάλιστα θεωρούν ότι βρισκόμαστε σε μια «μετασυστημική φάση μετάβασης», όπως αυτές που χαρακτήρισαν την εξέλιξη από τους μονοκύτταρους στους πολυκύτταρους οργανισμούς, από την ενστικτώδη συμπεριφορά στη νόηση και από τα μοναχικά όντα στις κοινωνίες. Βρισκόμαστε, λένε, στη φάση όπου μέσα από τον παγκόσμιο επικοινωνιακό ιστό αναδύεται ένας νέος υπερ-οργανισμός, ένας συλλογικός νους, χωρίς όρια στο χώρο και το χρόνο. Ζούμε τη γένεση ενός μετα-συστήματος που θα ξεπερνά σε πολυπλοκότητα οτιδήποτε δημιούργησε μέχρι τώρα η φύση ή η ανθρώπινη διάνοια.
Το σίγουρο είναι ότι η Συλλογική Νοημοσύνη θα είναι μια έννοια-κλειδί για να ερμηνεύσουμε πολλά από τα φαινόμενα του 21ο Αιώνα. Και θα την συναντούμε όλο και πιο συχνά όχι σε φιλοσοφικά και επιστημονικά κείμενα αλλά και στην πολιτική και την οικονομία.
Ι. Γιανναράκης
Δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜΑ 24/11/2006