Κυριακή, 27 Μαΐου 2018

Τι είναι τελικά ο φιλελευθερισμός;


Φιλελευθερισμός και Νεοφιλελευθερισμός: Ποια είναι η διαφορά τους;


0

H Κριστίν Λαγκάρντ είναι ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα "νεοφιλελευθερισμού". Προτείνει σχετικά φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις αλλά χωρίς να επιθυμεί διαχωρισμό οικονομίας και κράτους, ειδικά όσον αφορά το χρηματοπιστωτικό σύστημα και το διεθνές εμπόριο.
στα μάτια του von mises, οι νεοφιλελεύθεροι ήταν σχετικά φιλελεύθεροι (σε σύγκριση με τους δογματικούς σοσιαλιστές) αλλά ήταν παρεμβατικοί και ευνοούσαν την κεντρική τράπεζα και το γραφειοκρατικό, κανονιστικό κράτος.
What’s the Difference Between Liberalism and «Neoliberalism»?
Του Ryan McMaken
Απόδοση: Μιχάλης Γκουντής

Εισαγωγή

Είναι πιθανό να μην υπάρχει όρος που να γίνεται αντικείμενο κατάχρησης περισσότερο στο σύγχρονο πολιτικό λόγο απ’ ότι ο «φιλελευθερισμός». Ενώ αρχικά προοριζόταν να περιγράφει την ιδεολογία του ελεύθερου εμπορίου και της περιορισμένης κυβέρνησης, η αντι-καπιταλιστική αριστερά υιοθέτησε τον όρο στη δεκαετία του 1930 και άλλαξε το νόημά της στο αντίθετο από αυτό που σήμαινε τον 19ο αιώνα.

Ο νεοφιλελευθερισμός ως υποκατάστατο του όρου «φιλελευθερισμός»

Ωστόσο, ο φιλελευθερισμός δεν έχασε ποτέ το σωστό νόημά του στον μεγαλύτερο μέρος του κόσμου, και στις ισπανόφωνες χώρες, για παράδειγμα, η λέξη «φιλελευθερισμός» εξακολουθεί να αφορά συχνά την ιδεολογία του ελεύθερου εμπορίου και των ελεύθερων αγορών. Μόνο οι Αμερικανοί δεξιοί φαινομενικά φαίνεται να χρησιμοποιούν τον όρο υποτιμητικά επιτιθέμενοι στην αντικαπιταλιστική αριστερά. Ακόμη και στην Αμερική, με την αριστερά να αποφεύγει τον όρο για τον πιο μοντέρνο «προοδευτισμός», η χρήση του «φιλελευθερισμός» στο πολιτικό περιθώριο φαίνεται να εξασθενεί.
Σαν να μην ήταν αυτό αρκετά περίπλοκο, ο φιλελευθερισμός έχει πλέον επιφορτιστεί με μια νέα παραλλαγή, η έννοια της οποίας παραμένει ασαφής: «νεοφιλελευθερισμός».
Τι είναι ο νεοφιλελευθερισμός; Λοιπόν, φαίνεται ότι, τουλάχιστον μεταξύ των κριτικών του, ο «νεοφιλελευθερισμός» συνήθως δεν σημαίνει τίποτα περισσότερο από τον «φιλελευθερισμό».

Νεοφιλελευθερισμός: υποτιμητικός όρος για τον φιλελευθερισμό

Για να πάρει κάποιος μια αίσθηση για την κοινή χρήση ενός όρου, ποτέ δεν βλάπτει να ελέγξει τη Wikipedia (την αγγλική), και σε αυτή την περίπτωση, διαπιστώνουμε ότι ο νεοφιλελευθερισμός είναι απλώς ο φιλελευθερισμός:
«Ο νεοφιλελευθερισμός είναι ένας αμφισβητούμενος όρος που αναφέρεται πρωτίστως στην αναβίωση στον 20ού αιώνα των ιδεών του 19ου αιώνα που σχετίζονται με τον ελεύθερο οικονομικό φιλελευθερισμό. Αυτές περιλαμβάνουν εκτεταμένες πολιτικές οικονομικής απελευθέρωσης, όπως ιδιωτικοποιήσεις, δημοσιονομική λιτότητα, κατάργηση ρυθμίσεων, ελεύθερο εμπόριο και μείωση των κρατικών δαπανών, προκειμένου να ενισχυθεί ο ρόλος του ιδιωτικού τομέα στην οικονομία».
Αλλά γιατί είναι ένας αμφιλεγόμενος όρος; Η διαμάχη προέρχεται από το γεγονός ότι ο όρος χρησιμοποιείται κυρίως ως υποτιμητικά και όχι ως περιγραφικός όρος μίας ιδεολογίας.
Σε μια μελέτη 148 άρθρων για την πολιτική οικονομία που χρησιμοποιούν τον όρο, οι συντάκτες Taylor Boas και Jordan Gans-Morse διαπίστωσαν, ότι ο όρος «νεοφιλελευθερισμός» σχεδόν ποτέ δεν χρησιμοποιείται με θετικό τρόπο. Η μελέτη διαπίστωσε ότι στο 45 τοις εκατό των χρήσεων, ο όρος χρησιμοποιείται ουδέτερα, αλλά και ότι στο 45 τοις εκατό των χρήσεων, χρησιμοποιείται για να απεικονίσει τον φιλελευθερισμό αρνητικά. Μόνο κατά 3 τοις εκατό χρησιμοποιείται με τρόπο που να προβάλει θετικά τις φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις και τις ελεύθερες αγορές.
Με άλλα λόγια, ο «νεοφιλελευθερισμός» είναι πραγματικά απλά ένα αντι-φιλελεύθερο σλόγκαν.
Οι Boas και ο Gans-Morse συνεχίζουν:
«Ένας αδιαμφισβήτητος δείκτης της αρνητικής σημασίας του όρου είναι ότι ουσιαστικά κανένας δεν αυτοπροσδιορίζεται ως νεοφιλελεύθερος, παρόλο που οι λόγιοι συσχετίζουν συχνά άλλους (πολιτικούς, οικονομικούς συμβούλους, ακόμη και συναδέλφους ακαδημαϊκούς) με αυτόν τον όρο. Ενώ το ένα πέμπτο των άρθρων σχετικά με τον νεοφιλελευθερισμό στο δείγμα μας αναφέρεται σε άλλους ως «νεοφιλελεύθερους», σε όλες τις έρευνές μας δεν ανακαλύψαμε ούτε ένα σύγχρονο παράδειγμα στο οποίο ένας συγγραφέας χρησιμοποίησε τον όρο αυτο-περιγραφικά».
Επιπλέον, όπως σημειώνουν οι Boas και Gans-Morse, ο «νεοφιλελευθερισμός» συχνά χρησιμοποιείται για να «υποδηλώσει […] μια ριζική, εκτεταμένη εφαρμογή οικονομικών της ελεύθερης αγοράς χωρίς προηγούμενο σε ταχύτητα, πεδίο ή φιλοδοξία». Για όσους επιθυμούν να φαίνονται «λογικοί» ή μη ριζοσπαστικοί, οι συνεκδοχές του νεοφιλελευθερισμού ως ριζικά υπέρ των ελεύθερων αγορών αποτελούν έναν επιπλέον λόγο για να αποφευχθεί ο αυτοπροσδιορισμός με τον όρο.

Ludwig von Mises εναντίον των νεοφιλελεύθερων

Αυτή η απροθυμία για αυτοπροσδιορισμό εκτείνεται και στο Ινστιτούτο Mises, αν και όχι για λόγους αποφυγής του ριζοσπαστισμού. Ως συντάκτης, έχω δημοσιεύσει περισσότερα από ένα άρθρα εδώ που κάνουν διακρίσεις μεταξύ του φιλελευθερισμού της αυστριακής σχολής και των λεγόμενων νεοφιλελεύθερων. Το κριτικό δοκίμιο του Philipp Bagus, «γιατί οι Αυστριακοί δεν είναι νεοφιλελεύθεροι» εξηγεί πολλές από αυτές τις διακρίσεις λεπτομερώς. Σε άλλο άρθρο, ο Guido Hülsmann περιγράφει τη μάχη του Ludwig von Mises εναντίον μιας πρώιμης ομάδας νεοφιλελεύθερων στην κοινωνία του Mont Pelerin. Στα μάτια του von Mises, αυτοί οι νεοφιλελεύθεροι ήταν σχετικά φιλελεύθεροι (σε σύγκριση με τους δογματικούς σοσιαλιστές) αλλά ήταν παρεμβατικοί και ευνοούσαν την κεντρική τράπεζα και το γραφειοκρατικό, κανονιστικό κράτος. Τότε, όπως και τώρα, το κεντρικό πρόβλημα με τους νεοφιλελεύθερους περιστράφηκε γύρω από τη χαλαρή στάση τους απέναντι στις εγγενώς κατά της αγοράς κεντρικές τράπεζες και την κυβερνητική ανάμειξη στο χρήμα.
Για εκείνους από εμάς που δίνουν σημασία στις λεπτομέρειες της ελεύθερης αγοράς και σε φιλελεύθερες ιδέες, οι διαφορές αυτές είναι άμεσα εμφανείς.

Νεοφιλελευθερισμός για τους αριστερούς

Για τους αντι-φιλελεύθερους αριστερούς που βλέπουν το θέμα απ’ έξω, όμως, οι Αυστριακοί, η Σχολή του Σικάγο και οι νεοκλασικοί μοιάζουν μάλλον σαν το ίδιο πράγμα. Αυτοί οι «νεοφιλελεύθεροι» λένε όλο ωραία πράγματα για τις αγορές και το ελεύθερο εμπόριο, οπότε όλοι πρέπει να συμφωνούν με εκείνους τους νεοφιλελεύθερους στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Ή έτσι υποτίθεται. Εξάλλου, δεν ακούμε συνεχώς από το ΔΝΤ σχετικά με τη σημασία του ελεύθερου εμπορίου και των ισορροπημένων προϋπολογισμών και τον περιορισμό των κρατικών δαπανών; Το γεγονός ότι το ΔΝΤ υποστηρίζει την κεντρική τράπεζα, τη διάσωση των τραπεζών και τις παρεοκρατικές συμφωνίες και τις πολιτικές διασυνδέσεις, φαίνεται ανούσιο σε όσους βλέπουν μόνο την φαινομενική υποστήριξη του ΔΝΤ προς τις αγορές. Οι αντι-φιλελεύθεροι επομένως έβαλαν στο ίδιο τσουβάλι την Πρόεδρο του ΔΝΤ Christine Lagarde και τον Ludwig von Mises.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, είναι εύκολο να βρείτε άρθρα που εξισώνουν τον νεοφιλελευθερισμό με τις εικαζόμενες ως πολιτικές ελεύθερης αγοράς του Ronald Reagan και της Margaret Thatcher. Σε αυτό το άρθρο του The Guardian, για παράδειγμα, ο George Monbiot θεωρεί ότι ο Θατσερισμός και ο Ρηγκανισμός είναι οι πρωτοπόροι μιας υποτιθέμενης σκληροπυρηνικής ηγεμονίας της ελεύθερης αγοράς, για την οποία δυσανασχετεί σήμερα.

Ο αντι-νεοφιλελευθερισμός είναι και ένα αντικαπιταλιστικό κίνημα

Η Naomi Klein, μια πολυετής κριτικός του νεοφιλελευθερισμού, θεωρεί τη δημοτικότητα του κινήματος του Bernie Sanders ως μια ήττα για τον νεοφιλελευθερισμό. Σε πρόσφατη ραδιοφωνική συνέντευξη, δήλωσε:
«Έτσι ο νεοφιλελευθερισμός έχασε το ντιμπέητ. Έχασε το ντιμπέητ, στο βαθμό που όχι μόνο ο Bernie είναι εκεί έξω αυτοαποκαλούμενος ως σοσιαλιστής, χωρίς να απολογείται γι ‘αυτό, εκφράζοντας τα επιχειρήματα αυτά, όχι μειώσεις απλά στα δίδακτρα, αλλά δωρεάν κολέγιο, 100 τοις εκατό ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Και οι άνθρωποι επευφημούσαν. Και ανάγκασε τη Χίλαρι Κλίντον να κινηθεί προς τα αριστερά. Και είδαμε ότι ακόμη και ο Ντόναλντ Τραμπ έπρεπε να αλλάξει τροπάρι. Έθαψε τις συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου, υποσχέθηκε να υπερασπιστεί το δίχτυ κοινωνικής προστασίας, προκειμένου να χτίσει τη βάση του».
Με άλλα λόγια, στο μυαλό της Klein, μια νίκη ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό φέρνει μαζί της έναν σκληρότατο περιβαλλοντισμό, την αντίθεσή στο ελεύθερο εμπόριο, το «δωρεάν κολέγιο» και την «μετατόπιση προς τα αριστερά» γενικά.
Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι μερικές φορές η Klein και άλλοι αντίπαλοι του νεοφιλελευθερισμού έχουν δίκιο κατά λάθος. Συχνά (και σωστά) αντιτίθενται σε εμπορικές συμφωνίες όπως το TPP, για παράδειγμα. Αλλά το κάνουν για λάθος λόγους. Αντιτίθενται σε αυτές τις εμπορικές συμφωνίες, όχι επειδή είναι επεκτάσεις του ρυθμιστικού, παρεμβατικού κράτους, αλλά επειδή οι αντιφιλελεύθεροι θεωρούν εσφαλμένα αυτές τις εμπορικές συμφωνίες ως πραγματικό ελεύθερο εμπόριο και ελεύθερες αγορές.

Ενάντια στους αντιφιλελεύθερους και νεο-φιλελεύθερους

Το συμπέρασμα που αναγκαζόμαστε να διατυπώσουμε είναι ότι οι συνεπείς υποστηρικτές του laissez-faire είναι εγκλωβισμένοι μεταξύ τόσο των πραγματικών νεοφιλελεύθερων (όπως προσδιορίζονται από τον Mises), όσο και των αντικαπιταλιστών, αντι-νεοφιλελεύθερων αριστερών. Αν μπορούσαν, οι αντι-νεοφιλελεύθεροι όπως ο Klein και ο Sanders, ευχαρίστως θα προχωρούσαν σε κατάσχεση και εθνικοποίηση ολόκληρων βιομηχανιών. Το επιχειρηματικό πνεύμα θα εξαφανιζόταν, οι μικρές επιχειρήσεις θα ετίθεντο εκτός λειτουργίας και ο χρηματοπιστωτικός τομέας θα λειτουργούσε, σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ότι τώρα, ως μια de facto κρατική επιχείρηση.
Εν τω μεταξύ, οι νεοφιλελεύθεροι που βρίσκονται στο ΔΝΤ και στις κεντρικές τράπεζες του κόσμου συνεχίζουν να χειραγωγούν την παγκόσμια οικονομία μέσω της νομισματικής πολιτικής, να διασώζουν ευνοούμενους συμμάχους σε μεγάλες εταιρείες και να υποστηρίζουν γενικά τις παρεοκρατικές πολιτικές. Και οι δύο ομάδες εξακολουθούν να είναι σημαντικές απειλές προς την ελεύθερη αγορά.
***eleytheryagora.gr

Η έννοια του φιλελευθερισμού

Ανταποκρινόμενος σε προτροπή επιστολογράφου της "Εστίας" καταθέτω την δική μου συμβολή ως προς την έννοια του φιλελευθερισμού
Από: EBR - Δημοσίευση: Δημοσίευση: Παρασκευή, 11 Δεκεμβρίου 2015
μέγεθος [–] [+]
Εξαναγκασμός υπάρχει όταν τα άτομα ενεργούν όχι για την επιδίωξη δικών τους σκοπών αλλά για την πραγμάτωση σκοπών τρίτων.
Εξαναγκασμός υπάρχει όταν τα άτομα ενεργούν όχι για την επιδίωξη δικών τους σκοπών αλλά για την πραγμάτωση σκοπών τρίτων.



του   Κώστα Χριστίδη*

Ο φιλελευθερισμός είναι μία πολιτική και φιλοσοφική κοσμοθεωρία που αποβλέπει στην μεγιστοποίηση της ατομικής, οικονομικής και πολιτικής ελευθερίας. 

Με την λέξη "ελευθερία" νοείται η κατάσταση εκείνη σε μία κοινωνία κατά την οποία ο εξαναγκασμός ανθρώπων από άλλους είναι όσο το δυνατόν μικρότερος. 

Εξαναγκασμός υπάρχει όταν τα άτομα ενεργούν όχι για την επιδίωξη δικών τους σκοπών αλλά για την πραγμάτωση σκοπών τρίτων. 

Ο εξαναγκασμός είναι κατ’ αρχήν κάτι κακό γιατί μετατρέπει τον άνθρωπο σε πιόνι άλλων, είναι εν τούτοις θεσμικά αναπόφευκτος γιατί η ελευθερία του ενός μπορεί να συγκρούεται με την ελευθερία του ή των άλλων. 

Σε μία φιλελεύθερη κοινωνία το πρόβλημα αυτό επιλύεται με την θέσπιση κανόνων βέβαιης και ίσης εφαρμογής έναντι πάντων, κυβερνώντων και κυβερνωμένων (ύπαρξη κράτους δικαίου).

Οι τρεις προαναφερθείσες κατηγορίες ελευθερίας συνδέονται μεταξύ τους. Η οικονομική ελευθερία αποτελεί μέρος της ατομικής ελευθερίας, της ύπαρξης δηλαδή μίας εκτεταμένης σφαίρας ατομικής δραστηριότητας δυναμένης να αναπτυχθεί υπό το κράτος σταθερών κανόνων, χωρίς κρατική ανάμιξη. 

Εξ άλλου η οικονομική ελευθερία, χάρη στον διαχωρισμό μεταξύ της κρατικής και της οικονομικής εξουσίας που επιφέρει σε σημαντικό βαθμό, αποτελεί αναγκαία – αλλά όχι ικανή – συνθήκη για την ύπαρξη πολιτικής ελευθερίας σε μία χώρα.

Ο φιλελευθερισμός στηρίζεται σε τρεις πυλώνες:

Πρώτον, τα ατομικά δικαιώματα, που προϋπάρχουν της πολιτικής εξουσίας και δεν αποτελούν παραχωρήσεις της αλλά μπορούν να ασκηθούν ακόμη και έναντι αυτής. 

Δεύτερον, την έννοια της αυθόρμητης τάξης, κατά την οποία τα σημαντικότερα είδη τάξης σε μία κοινωνία (όπως: ήθη, γλώσσα, αγορές) δεν είναι αποτέλεσμα συνειδητού προγραμματισμού ή σχεδιασμού αλλά προκύπτουν από την αλληλεπίδραση και τις εκούσιες συναλλαγές μεταξύ εκατομμυρίων, ελευθέρως δρώντων ατόμων. 

Τρίτον, την ύπαρξη θεσμών που αναθέτουν στο κράτος  το μονοπώλιο της έννομης βίας, αναγκαίας, όπως προαναφέρθηκε, για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων κάθε φυσικού ή νομικού προσώπου, που, όμως, δυνητικά, μπορεί να αποτελέσουν οι θεσμοί αυτοί την πιο μεγάλη και επικίνδυνη απειλή αν δεν περιορίζονται από συνταγματικές ρυθμίσεις και, γενικά, από την απαρέγκλιτη εφαρμογή του Κράτους Δικαίου.
        
Ο φιλελευθερισμός αποτελεί μία επιλογή ‘’μεσότητας’’. Απορρίπτει ακραίες αυταρχικές ή ολοκληρωτικές αντιλήψεις, με τις οποίες δεν έχει τίποτα το κοινό. 

Υιοθετεί ένα ήπιο κλίμα, μία πολιτική συμπεριφορά που αντιπαρατίθεται με ιδέες και επιχειρήματα, χωρίς προσωπικές επιθέσεις, δημαγωγία, ύβρεις ή βιαιότητες. 

Παραμένει, όμως, ως επιλογή κατά του κρατισμού, υπό την έννοια ότι το κράτος πρέπει να περιορίζεται στις σημαντικές αρμοδιότητες που έχει να επιτελέσει, περιλαμβανομένης της εκδήλωσης αλληλεγγύης σε όσους πραγματικά την έχουν ανάγκη. Κατά τα λοιπά θεωρεί ότι το τεκμήριο αρμοδιότητας πρέπει να λειτουργεί σε βάρος του δημόσιου τομέα.

Η προσθήκη επιθετικών προσδιορισμών πριν από την πολιτική έννοια του φιλελευθερισμού όπως ‘’ριζοσπαστικός’’, ‘’κοινωνικός’’, ‘’νέος’’ κ.α., κατά την γνώμη μου, μόνο σύγχυση προκαλεί, από την οποία επωφελούνται οι ιδεολογικοί αντίπαλοι. 

Ο συνεπής φιλελευθερισμός πάντοτε επιφέρει τομές και ρήξεις, είναι δηλαδή ριζοσπαστικός. Προάγει αποτελεσματικότερα από κάθε άλλη πρακτική το γενικό όφελος, είναι δηλαδή κοινωνικός. Οδηγεί ταχύτερα σε νέες εξελίξεις και καινοτομίες, είναι δηλ. από την φύση του ανανεωτικός.

Αυτή η φιλελεύθερη αντίληψη αμφιβάλλω εάν σήμερα διαθέτει στην χώρα μας σαφή πολιτική εκπροσώπηση.   


*Νομικού – Οικονομολόγου

**email: kchristidis@hotmail.com     

1 σχόλιο:

Nick Spanomarkidis είπε...

Δύο βασικές διαφορές που δεν αναφέρονται στο άρθρο: (1) Στη φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς παίζουν σημαντικό ρόλο οι ρυθμιστικές διατάξεις,οι νόμοι, ο πολιτισμός, η ηθική και η πολιτική. Τα περισσότερα από τα ανωτέρω δεν αφορούν τον νεοφιλελευθερισμό. (2) Σύμφωνα με την κλασική φιλελεύθερη οικονομική θεωρία, πρέπει να αδυνατούμε να αποκομίσουμε κέρδος αποκλειστικά μέσω συναλλαγών χρήματος, χωρίς να παράγουμε προϊόντα με αξία. Το λεγόμενο ( αρμπιτράζ). Παρόλα αυτά, τα περίφημα χεντζ φαντς και οι επενδυτικές τράπεζες έχουν συσσωρεύσει τεράστιες περιουσίες, κάνοντας συναλλαγές σε αγορές νομισμάτων. Αυτό επιτρέπεται στη νεοφιλελεύθερη λογική. Και αν οι αστοί θεωρητικοί της οικονομίας ‘έπεσαν από τα σύννεφα’ στην τελευταία οικονομική κρίση, ο Μαρξ είχε εξηγήσει ότι: το χρήμα οφείλει να εμφανίζεται πάντα, σε τελευταία ανάλυση, σαν ένα πράγμα, σαν ένα ιδιαίτερο εμπόρευμα δίπλα στα άλλα εμπορεύματα.

Δημοσίευση σχολίου