Παρασκευή, 8 Μαρτίου 2019

Ένας βυζαντινός δάσκαλος μιλά για τους Έρωτες.

ο μικρός έρωτας στο Μουσείο Καρύστου
Οι μικροί έρωτες ήταν ένα αγαπημένο θέμα τόσο στην αρχαιότητα όσο και στην αναγέννηση που αποτυπώθηκαν από μεγάλους ζωγράφους και γλύπτες. Εδώ θα διαβάσουμε την ανάλυση του Μ.Ψελλού τον 11  αιώνα ενώ δίδασκε τους μαθητές του πάνω σε έναν μικρό έρωτα ο οποίος ήταν κοιμώμενος.


Ένα άγαλμα του Έρωτα και η ερμηνεία του τον 11ο αιώνα .

Xριστίνα Γ. Aγγελίδη Iνστιτούτο Bυζαντινών Eρευνών Eθνικό Ίδρυµα Eρευνών


«Μην απορείς, παιδί µου, βλέποντας τον Έρωτα βυθισµένο στον ύπνο, µε τα φτερά διπλωµένα και τη φαρέτρα να κρέµεται από το ένα χέρι. Εκείνος που έπλασε τον λίθο σύµφωνα µε την ιδέα του Έρωτα δεν αγνοούσε, νοµίζω, ούτε την υψηλή φιλοσοφία ούτε τη διαφοροποίηση των ψυχών. Πράγµατι, µερικές ψυχές είναι από τη δηµιουργία τους […] και ο Έρωτας δεν µεριµνά γι’ αυτές. Άλλες, όµως, ίπτανται πάνω στα φτερά του […]. Εποµένως οφείλουµε να κατατάξουµε τον Έρωτα στον ενδιάµεσο χώρο και δεν πρέπει να φοβούµαστε ούτε τα φτερά ούτε το βέλος του καθώς ούτε [πάντοτε] φτερουγίζει ούτε πάντοτε ευθυβολεί. […] Αν ο γλύπτης είχε σκαλίσει τον κατώτερο Έρωτα σε εγρήγορση, τότε θα υπονοούσε ότι κινείται προς τις καλύτερες ψυχές. Όµως, υπάρχει ένας άλλος, υψηλότερος και αεικίνητος Έρως, που δεν οδηγεί τις ψυχές στις σωµατικές µορφές τους, αλλά συνοδεύει τη διάνοια κατά την άνοδό της προς τον Θεό. Ωστόσο, σύµφωνα µε τον περίφηµο φιλόσοφο ―και εννοώ τον Πλάτωνα― δεν πρέπει να περιφρονούµε τον κατώτερο Έρωτα, καθώς αυτός είναι που οδηγεί τις ψυχές από το αισθητό Ωραίο στην υπερβατική ηδονή που προκαλεί. Επιπλέον, το πνευµατικό και κρυµµένο Ωραίο µορφοποιεί τον εαυτό του σύµφωνα µε τη φύση του. ∆ηµιουργεί, δηλαδή, σωµατικές αντανακλάσεις που οι λεπταίσθητες ψυχές µπορούν να αντιληφθούν και, αναγνωρίζοντας την πνευµατική καταγωγή αυτού που είναι ορατό, εµπνέονται και πάλλονται. Συµπεραίνουµε, εποµένως, ότι εκείνος που αντικρίζοντας τη σωµατική ωραιότητα αρκείται σ’ αυτήν και επιδιώκει να εναγκαλισθεί την απλή αντανάκλαση µπορεί να θεωρηθεί εραστής των σωµάτων, όχι όµως εραστής του Ωραίου. Αντίθετα, αληθινός πλατωνικός εραστής είναι εκείνος που αναγνωρίζει την υπερβατική καταγωγή της σωµατικής µορφής. Θα µας δοθεί, ωστόσο, άλλη ευκαιρία για να µιλήσουµε για τον υψηλότερο Έρωτα. Προς το παρόν ας επικεντρωθούµε στο γλυπτό και τον δηµιουργό του. Παρατήρησε µε πόση φυσικότητα έχουν πλασθεί τα µέλη του σώµατος! Αλλά ο καλλιτέχνης είναι άξιος θαυµασµού ακόµη και από την επιλογή του λίθου, γιατί δεν χρησιµοποίησε µάρµαρο, όπως της Προκοννήσου ή της Πεντέλης, αλλά το λαµπρότερο λευκό, ώστε το χρώµα του Έρωτα να αποδίδεται πριν ακόµη επέµβει η τέχνη. Η συγκεκριµένη αυτή πέτρα δίνει, πράγµατι, την εντύπωση παγωµένου γάλακτος ή χιονιού που συσσωρεύεται πριν αποκρυσταλλωθεί. Τα µαλλιά κυµατίζουν ελαφρά γύρω από το κεφάλι, µε τρόπο τέτοιο ώστε να αναδεικνύεται η εγρήγορση και η φωτεινότητα του προσώπου. Φαίνεται να έχει εγκαταλειφθεί στον ύπνο, τα µάτια του, όµως, µοιάζει να κινούνται κάτω από τα κλειστά βλέφαρα σαν να βρίσκεται στο ενδιάµεσο στάδιο,


ΑΝΑΛΥΣΗ
 1. «Κοιµώµενος Έρως», λιθογραφία βικτωριανής περιόδου. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 110 23 Ένα άγαλμα του Έρωτα και η ερμηνεία του τον 11ο αιώνα Ένα άγαλμα του Έρωτα και η ερμηνεία του τον 11ο αιώνα Xριστίνα Γ. Aγγελίδη Iνστιτούτο Bυζαντινών Eρευνών Eθνικό Ίδρυµα Eρευνών 4. AGELIDI:Protypi 110X 3/4/09 11:27 AM Page 23

 Όπως δηλώνεται από τον Ψελλό, το σύντοµο αυτό κείµενο απευθύνεται σε ένα «µειράκιον» ή «παίδα». Από την έκφραση αυτή είναι δυνατό να συµπεράνουµε ότι το κείµενο ήταν διδακτικό µε αποδέκτη έναν ή περισσότερους µαθητές του φιλοσόφου και ρήτορα, ειδικότερα µάλιστα ίσως τον µαθητή του Ψελλού και µετέπειτα αυτοκράτορα, Μιχαήλ Ζ΄ ∆ούκα (1071-1078). Όποια και αν ήταν η ταυτότητα του αποδέκτη, µε την περιγραφή και την ερµηνεία του αγάλµατος ο Ψελλός επιδιώκει να δείξει στον µαθητή την αδιάσπαστη ενότητα µορφής και περιεχοµένου και να τον εξοικειώσει µε την παρατήρηση του έργου τέχνης, την αισθητική αποτίµησή του και την ερµηνεία του. Για το µάθηµα αυτό, ο Ψελλός επέλεξε να σχολιάσει ένα άγαλµα του κοιµωµένου Έρωτα, που πιθανότατα ανήκε στην αυτοκρατορική συλλογή έργων τέχνης, όπως και άλλα αντικείµενα στα οποία ο Ψελλός αφιέρωσε σύντοµα σχόλια. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία, καθώς ο ειδικός αυτός γλυπτικός τύπος τού έδινε τη δυνατότητα να συζητήσει την καλλιτεχνική ποιότητα του έργου, να δείξει πώς η έµπνευση µετουσιώνεται σε µορφή, πώς η παρατήρηση οδηγεί στην ερµηνεία και, τέλος, να εισαγάγει τον νεαρό µαθητή σε µια σειρά από έννοιες που ανάγονται στον Πλάτωνα και τις νεοπλατωνικές αναγνώσεις του έργου του. Όπως συνάγεται από τις λεπτοµερείς παρατηρήσεις στο υλικό υπόβαθρο, τη στάση και επιµέρους στοιχεία του αγάλµατος, αλλά και από το λεξιλόγιο που χρησιµοποίησε ο συγγραφέας ―οι επιµέρους ενότητες εισάγονται µε ρήµατα που σχετίζονται µε την όραση: δες, βλέπεις, παρατήρησε―, δάσκαλος και µαθητής εξέτασαν οι ίδιοι το έργο τέχνης. Μέσω της περιγραφής το ίδιο το γλυπτό λειτουργεί, επιπλέον, ως ρητορική βάση για την ανάλυση του φιλοσοφικού επιχειρήµατος και η αφηγηµατική στρατηγική του Ψελλού υπηρετεί τον ίδιο σκοπό. Έτσι, η καταγραφή των λεπτοµερειών του έργου υπογραµµίζει εκείνα τα χαρακτηριστικά που αναδεικνύουν την καλλιτεχνική απόδοση της στατικότητας του κοιµωµένου Έρωτα και, παράλληλα, της συνεχούς εγρήγορσής του. Η ανάλυση των εννοιών στάση και κίνηση είναι και το ρητορικό θεµέλιο του κειµένου: η προσεκτική θέαση, που µεταφέρεται ως περιγραφή, αντιστοιχεί στη στάση, ενώ οι ερµηνευτικές παρατηρήσεις ορίζουν την κίνηση, την ενεργοποίηση δηλαδή της διαδικασίας που οδηγεί στην κατανόηση του έργου τέχνης. Μολονότι στάση και κίνηση µοιάζουν εκ πρώτης όψεως έννοιες αντιθετικές, ο Ψελλός επιδιώκει να δείξει στον µαθητή ότι τα χαρακτηριστικά τους είναι συµπληρωµατικά. Ακολουθώντας τον Πλάτωνα, εξηγεί ότι υπάρχουν δύο είδη Έρωτα: εκείνος που κινείται ανοδικά και οδηγεί τη διάνοια από τη µορφή του Ωραίου στην ιδέα του Ωραίου, και εκείνος ανάµεσα στον ύπνο και την εγρήγορση. Μολονότι αναπαύεται, τα χέρια του είναι σε κίνηση: το ένα στηρίζει το κεφάλι, το άλλο κρατά ένα αντικείµενο. Η τέχνη τον αποκαλύπτει γυµνό, χωρίς τα συνηθισµένα ενδύµατα. Παρατήρησε πόσο το γλυπτό σε προκαλεί να το πάρεις στην αγκαλιά σου! ∆ες ακόµη πώς η µια πλευρά του σώµατος είναι λεπτή και άσαρκη. Μην απορείς, αλλά θαύµασε πόσο σοφή είναι η τέχνη. Από την αντίθετη πλευρά, η επιδερµίδα τεντώνεται, η κοιλιά χαλαρώνει, ο γλουτός ενώνεται µε τον µηρό και στην ελεύθερη πλευρά του γλυπτού η σάρκα είναι άφθονη. Για να αναπαραστήσει τα πόδια, ο καλλιτέχνης αποµακρύνθηκε από τον συνήθη κανόνα: είναι σταυρωµένα, το ένα κάτω από το άλλο. Τα φτερά είναι διπλωµένα πίσω του, αλλά έτοιµα να κινηθούν µόλις χρειαστεί. Είναι, πράγµατι, ξαπλωµένος και φαίνεται να αναπαύεται, όµως είναι πάντοτε έτοιµος να µετακινηθεί προς το υπερβατικό. Ο Έρωτας είναι ποικιλόµορφος και διαρκώς αναζωογονεί τον πόθο».

 Michaelis Pselli Oratoria minora, έκδ. A. Littlewood, Στουτγάρδη 1985, αρ. 34. Απόδοση: Χ. Αγγελίδη



Ο Μιχαήλ Ψελλός (Κωνσταντινούπολη1018 - ΚωνσταντινούποληΜάιος 1078) ήταν Βυζαντινός λόγιος, ιστορικόςφιλόσοφος,πολιτικός και διπλωμάτης με επιβλητικό διδακτικό και συγγραφικό έργο σε όλους τους κλάδους των γραμμάτων και των επιστημών. Είχε σημαντική προσφορά στο χώρο της γενικής και ανώτερης παιδείας, στην οργάνωση και ανάπτυξη της οποίας στον 11 αιώνα η συμβολή του υπήρξε καίρια. Δίδαξε στο Πανδιδακτήριο, δηλαδή το πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης, στο οποίο είχε αποκτήσει τη θέση του ύπατου των φιλοσόφων (δηλαδή πρύτανη, με τους σημερινούς όρους). Γνωστότερο έργο του είναι η Χρονογραφία, εξιστόρηση των γεγονότων της περιόδου 976-1078. Το πραγματικό του όνομα ήταν Κωνσταντίνος Ψελλός, ενώ το Μιχαήλ ήταν το μοναστικό του όνομα, μια και έζησε για λίγο καιρό σε ένα μοναστήρι, το οποίο και εγκατέλειψε και γύρισε στην πρωτεύουσα, όπου επανακατέλαβε τη σημαντική θέση που κατείχε στην Αυλή.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου