Κυριακή, 8 Μαρτίου 2020

Γυναικοκτονίες: ρέκβιεμ για την αυτοκτονική κοινωνία


Η βία κατά των γυναικών εμπεριέχει βαναυσότητες που συνδυάζουν καθυπόταξη. Βιασμοί, καταναγκασμοί, σεξουαλικές παρενοχλήσεις, παιδεραστία, εκμετάλλευση, trafficking, δουλεμπόριο. Η γυναικοκτονία αποτελεί την κορύφωση στο πλέγμα παρόμοιων βάρβαρων ενεργειών. Το φαινόμενο είναι μεν διαχρονικό, αλλά παρουσιάζει τρομακτική αύξηση. Υπολογίζεται πως καθημερινά δολοφονούνται 197 γυναίκες παγκοσμίως. Οι γυναικοκτονίες αυξάνουν και στην Ελλάδα. Κοινωνιολογικά, συντείνουν σε μια ιδιότυπη έκφανση «αυτοκτονικής γενοκτονίας».
Νομικά, ως γυναικοκτονία (femicide, feminicide, femicidio) ορίζεται η αφαίρεση ζωής προσώπων επειδή ανήκουν στο γυναικείο φύλο. Στις υποδιαιρέσεις του γενικού όρου «ανθρωποκτονία/homicide» εντοπίζονταν οι όροι «αδελφοκτονία» («fratricide»), «πατροκτονία» («patricide»), «μητροκτονία» («matricide»). Προστέθηκε πλέον και ο όρος «γυναικοκτονία». Στην εγκληματολογία, ο όρος «πολιτογραφήθηκε» το 1972. Εκτοτε χρησιμοποιείται σε δικαστήρια, τον ΟΗΕ, τον ΠΟΥ, την Ε.Ε. (1). Εν όψει αυξανόμενων δολοφονιών γυναικών στη Λατινική Αμερική, η Γ.Σ. του ΟΗΕ, στις 17/12/1999, κήρυξε την 25η Νοεμβρίου Παγκόσμια Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών με την απόφαση 54/134. Είκοσι χρόνια μετά, ωστόσο, αντί εξάλειψης, η εξοντωτική μανία εξαπλώθηκε.
Στην Ελλάδα ο απολογισμός σοκάρει. Δολοφονήθηκαν 12 γυναίκες το 2019, ενώ η χρονιά έκλεισε με είδηση «βιασμού, μαχαιρώματος και εγκατάλειψης γυναίκας στον δρόμο». Οι βιασμοί είναι πολλαπλάσιοι. Εν τούτοις, στη συντριπτική πλειονότητά τους οι βιαιότητες δεν καταγγέλλονται καν επωνύμως. Σύμφωνα με στοιχεία της ΓΓΙΦ, μόνον το 13% των γυναικών θυμάτων βίας προβαίνει σε γραπτή καταγγελία περιστατικών κακοποίησης.
Το τεράστιο υπόλοιπο (87%) παραμένει στην αφάνεια. Γιατί; Κρίση εμπιστοσύνης. Τα θύματα φοβούνται πως η κοινωνία και η Πολιτεία βρίσκονται απέναντι και όχι μαζί τους. Συμβάλλουν και κοινωνικο-ψυχολογικά αίτια. Οι παθούσες είναι τρομοκρατημένα άτομα, με ενοχικά σύνδρομα, ανασφάλεια, κατάθλιψη, πανικό, φόβους νέων κύκλων βίας. Τρέμουν τον κοινωνικό διασυρμό, τον μιντιακό στιγματισμό, την περιθωριοποίηση. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η κοινωνική συνυπαιτιότητα για το συντελούμενο, μα κοινωνικά ανεκτό, φυλετικό έγκλημα. Φαινόμενα συγκάλυψης, δικαιολόγησης ή δικαστικής ατιμωρησίας των δραστών μαρτυρούν ότι η δολοφονική βία κατά των γυναικών είναι και «καθεστωτική» (2).
Στον βαθμό που μας αναλογεί, είμαστε όλοι συνένοχοι. Τίθεται ωμά το ερώτημα: Για τις αυξανόμενες γυναικοκτονίες υπαίτιοι είναι αποκλειστικά οι ατομικοί δράστες; Μήπως ευθύνεται και η κοινωνία ως ηθική συναυτουργός; Τα ερωτήματα για ευθύνες Πολιτείας, ΜΜΕ, Εκκλησίας και Κοινωνίας των Πολιτών είναι αδυσώπητα.
Στην τηλεόραση, ειδικά, χοροστατεί η πραγμοποίηση των γυναικών ασύστολα. Αποτελεί κύριο συντελεστή κερδοσκοπίας, ενώ ΕΣΡ και Πολιτεία σφυρίζουν αμέριμνα. Η «γυναίκα» αποτελεί το κατεξοχήν πωλούμενο καταναλωτικό εικονικό είδος. Ημίγυμνες, προκλητικές, φανταχτερές, αναλώσιμες, καλλίγραμμες, καθηλωμένες στο μακιγιάζ, «θελκτικές» εξ αποστάσεως, μα άπιαστες για τα δυνητικά σαρκοβόρα.
Σε ό,τι αφορά το «φύλο γυναίκα», γενικώς, επικρατεί μάλλον ανάγωγος πολιτικοκοινωνικός αποκλεισμός και «πρωτογονισμός». Είτε με παρουσίες «γλαστρών», είτε με απουσίες κανονικών γυναικών σε «σοβαρές» εκπομπές πολιτικού διαλόγου, οι γυναίκες ως πολίτες κηρύσσονται σε αφάνεια. Οι δημοσιογράφοι, τα τηλεοπτικά πάνελ των οποίων κυριαρχούνται ολοκληρωτικά από άνδρες, συγκρίνονται με κακέκτυπα μουσουλμανικών χωρών. Είναι άμοιροι ευθυνών για την αφάνεια και την απαξίωση των Ελληνίδων;
Η βία είναι συνυφασμένη με την οικονομική ανισότητα. Η δεκαετής οικονομική κρίση ισοπέδωσε την ελληνική κοινωνία σαν οδοστρωτήρας. Η ανισότητα πλήττει την κοινωνική ειρήνη συνολικά δρώντας η ίδια ως μορφή κοινωνικής βίας. Η ανεξαρτησία και η ελευθερία των γυναικών περνούν όμως απαραιτήτως από την κατοχύρωση της οικονομικής αυτονομίας που εξασφαλίζεται με εργασία, επαγγελματική αυτοπραγμάτωση και ισονομία. Οταν η ανεργία μαστίζει τις γυναίκες, οι αξίες αυτές είναι ανέφικτες. Η οικονομική κρίση της Ε.Ε. ανέτρεψε άρδην το στάτους των γυναικών, συντρίβοντας τη θέση τους σε όλα τα πεδία του δημόσιου και κοινωνικού βίου και στερώντας συνάμα ό,τι πολυτιμότερο: την αυτονομία. Διεθνώς, επτά στους δέκα (7/10) φτωχούς είναι γυναίκες. Πέρα, όμως, από την οικονομική εξαθλίωση ή καχεξία, οι γυναίκες αντιμετωπίζουν πλέον και ζωτικό κίνδυνο.
Οι «ανδροκτονίες» απουσιάζουν. Αρα, η βία αυτή είναι μονομερής. Γιατί γυναικοκτονούν οι άνδρες, ενώ δεν συμβαίνει το αντίθετο; Πέρα από την οικονομική ανισότητα των φύλων, η γυναικοκτονική βαρβαρότητα αποκαλύπτει έναν αλύτρωτο μισογυνισμό. Πολλοί δεν καταγράφουν καν τη γενοκτονική αυτή τάση. Αλλοι αδιαφορούν. Τι συνεπάγονται άραγε οι συσσωρευόμενες γυναικοκτονίες; Οι γυναίκες είναι οι φορείς της ζωής. Κατέχουν μοναδικά το προνόμιο της αναπαραγωγικής κύησης, που ασφαλώς δεν ανθεί σε εκβιαστικά, νοσηρά, καταθλιπτικά ή καταπιεστικά πλαίσια. Οι γυναίκες είναι φορείς αισθητικής, ομορφιάς, ευφυΐας, πολιτισμού, ποιότητας ζωής. Η βία κατά των γυναικών δεν αποτελεί μόνο πρόβλημα δημόσιας υγείας. Ο έμφυλος εμφύλιος οδηγεί απαρεγκλίτως στην υπαρξιακή μας κρίση.

(1) Βλέπε και: «Femicide: the Politics of Woman-killing» Jill Radford & Diana Russell.
(2) Αυτό σηματοδοτεί το τραγούδι-art performance «Un violador en tu camino» ή η επαναλαμβανόμενη φράση-σύνθημα σε αυτό «El Violador Eres Tu!» (Ο βιαστής είσαι εσύ!), που ξεκίνησε από το Βαλπαραΐζο της Χιλής και σε έναν μήνα αγκάλιασε τον πλανήτη.
 

*καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης και Πολιτικής Επικοινωνίας, Τμήμα Δημοσιογραφίας και Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας, ΑΠΘ

Η ανισότητα των φύλων είναι η μεγαλύτερη ανθρωπιστική πρόκληση που αντιμετωπίζουμε

  • A-
  • A+
Mε την ευκαιρία της Παγκόσμιας Ημέρας Γυναικών ο γ. γ. του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, μάς απέστειλε το ακόλουθο άρθρο κατ’ αποκλειστικότητα στην Ελλάδα.
Η ανισότητα των φύλων είναι μια κατάφωρη αδικία της εποχής μας και η μεγαλύτερη ανθρωπιστική πρόκληση που αντιμετωπίζουμε. Η ισότητα των φύλων, όμως, προσφέρει λύσεις σε κάποια από τα πιο δυσεπίλυτα προβλήματα της εποχής μας.
Οι γυναίκες βρίσκονται παντού σε χειρότερη θέση από τους άντρες, μόνο και μόνο επειδή είναι γυναίκες. Η πραγματικότητα είναι ακόμα χειρότερη για τις γυναίκες που ανήκουν σε μειονότητες, για τις ηλικιωμένες, για τις γυναίκες με αναπηρία, για τις γυναίκες μετανάστες και πρόσφυγες.
Παρ’ όλο που τις τελευταίες δεκαετίες έχει σημειωθεί τεράστια πρόοδο στα δικαιώματα των γυναικών, από την κατάργηση νόμων που επέβαλαν διακρίσεις μέχρι την αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών στα σχολεία, αντιμετωπίζουμε σήμερα μεγάλη οπισθοδρόμηση.
Η νομική προστασία ενάντια στον βιασμό και στην ενδοοικογενειακή βία εξασθενίζει σε ορισμένες χώρες, ενώ σε άλλες υιοθετούνται πολιτικές που τιμωρούν γυναίκες, από τις πολιτικές λιτότητας μέχρι την καταναγκαστική αναπαραγωγή. Τα σεξουαλικά και αναπαραγωγικά δικαιώματα της γυναίκας απειλούνται από όλες τις πλευρές.
Ολο αυτό συμβαίνει επειδή η ισότητα των φύλων είναι κατά κύριο λόγο ζήτημα ισχύος. Αιώνες διακρίσεων και βαθιά ριζωμένης πατριαρχίας έχουν δημιουργήσει μεγάλο χάσμα ισχύος μεταξύ των φύλων στις οικονομίες, στα πολιτικά συστήματα και στις επιχειρήσεις μας. Οι αποδείξεις υπάρχουν παντού.
Οι γυναίκες είναι ακόμα αποκλεισμένες από τις κορυφαίες θέσεις, από τις κυβερνήσεις και τα διοικητικά συμβούλια των εταιρειών μέχρι τις υψηλού κύρους τελετές απονομής βραβείων. Οι γυναίκες, που είναι ηγέτες ή δημόσια πρόσωπα, δέχονται παρενοχλήσεις, απειλές και κακοποιήσεις εντός και εκτός του διαδικτύου. Το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων είναι απλώς ένα σύμπτωμα του χάσματος ισχύος μεταξύ τους.
Ακόμα και τα υποτιθέμενα ουδέτερα δεδομένα, που χρησιμοποιούνται στη λήψη αποφάσεων για θέματα που αφορούν από τον πολεοδομικό σχεδιασμό μέχρι τη δοκιμή φαρμάκων, βασίζονται συχνά σε έναν «προεπιλεγμένο άντρα» καθώς οι άντρες θεωρούνται πρότυπα και οι γυναίκες εξαίρεση.
Οι γυναίκες και τα κορίτσια βρίσκονται επίσης αντιμέτωπες με τον μισογυνισμό και την ακύρωση των επιτευγμάτων τους. Γελοιοποιούνται ως υστερικές ή ως καθοδηγούμενες από τις ορμόνες τους, κρίνονται συστηματικά με βάση την εμφάνισή τους, υπόκεινται σε ατελείωτους μύθους και ταμπού για τις φυσικές σωματικές τους λειτουργίες, βρίσκονται αντιμέτωπες με τον καθημερινό σεξισμό, την πατερναλιστική συμπεριφορά και την ενοχοποίηση.
Αυτό μας επηρεάζει όλους σοβαρά και αποτελεί φραγμό για την αντιμετώπιση πολλών προκλήσεων και απειλών.
Πάρτε ως παράδειγμα την ανισότητα: οι γυναίκες κερδίζουν 77 σεντ για κάθε δολάριο που κερδίζουν οι άντρες. Σύμφωνα με την τελευταία έρευνα του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ, θα χρειαστούν 275 χρόνια για να γεφυρωθεί αυτό το χάσμα. Στο μεταξύ, γυναίκες και κορίτσια ασχολούνται αμισθί με τη φροντίδα του σπιτιού περίπου 12 δισεκατομμύρια ώρες κάθε μέρα, γεγονός που δεν συμπεριλαμβάνεται στη λήψη οικονομικών αποφάσεων. Για να καταφέρουμε μια δίκαιη παγκοσμιοποίηση που λειτουργεί για όλους, πρέπει να βασίσουμε τις πολιτικές μας σε στατιστικές που λαμβάνουν υπόψη την πραγματική συνεισφορά των γυναικών.
Η ψηφιακή τεχνολογία είναι ακόμα μία χαρακτηριστική περίπτωση. Η έλλειψη ισορροπίας των φύλων στα πανεπιστήμια, στις νεοφυείς επιχειρήσεις και στις... Σίλικον Βάλεϊ του κόσμου μας είναι βαθύτατα ανησυχητική. Αυτοί οι κόμβοι τεχνολογίας διαμορφώνουν τις κοινωνίες και τις οικονομίες του μέλλοντος· δεν μπορούμε να τους επιτρέψουμε να εδραιώσουν και να ενισχύσουν μια ανδρική κυριαρχία.
Ή πάρτε ως παράδειγμα τους πολέμους που μαστίζουν τον κόσμο. Υπάρχει άμεση σχέση μεταξύ της βίας κατά των γυναικών, της καταπίεσης πολιτικών ελευθεριών και των συγκρούσεων. Ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία συμπεριφέρεται στο γυναικείο μισό του πληθυσμού της είναι σημαντική ένδειξη για το πώς θα συμπεριφερθεί και στους άλλους. Ακόμα και σε ειρηνικές κοινωνίες, πολλές γυναίκες αντιμετωπίζουν θανάσιμο κίνδυνο μέσα στα ίδια τους τα σπίτια.
Υπάρχει χάσμα φύλων ακόμα και στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Πρωτοβουλίες για τη μείωση και την ανακύκλωση απορριμμάτων απευθύνονται σε μεγάλο βαθμό σε γυναίκες, ενώ οι άντρες είναι πιο πιθανό να εμπιστευτούν μη δοκιμασμένες τεχνολογικές λύσεις. Επίσης, οι γυναίκες οικονομολόγοι και βουλευτές είναι πιο πιθανό να υποστηρίξουν πολιτικές υπέρ της προστασίας του περιβάλλοντος σε σχέση με τους άντρες.
Τέλος, η πολιτική εκπροσώπηση είναι η πιο ξεκάθαρη ένδειξη του χάσματος ισχύος μεταξύ των φύλων. Οι άντρες υπερέχουν αριθμητικά καθώς είναι κατά μέσο όρο τριπλάσιοι στα κοινοβούλια σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, η παρουσία γυναικών είναι στενά συνδεδεμένη με την καινοτομία και την επένδυση στην υγεία και την εκπαίδευση. Δεν αποτελεί σύμπτωση ότι οι κυβερνήσεις που αναθεωρούν την οικονομική επιτυχία, ώστε να συμπεριλάβουν την ευημερία και τη βιωσιμότητα, έχουν επικεφαλής γυναίκες.
Αυτός είναι και ο λόγος που μία από τις βασικές προτεραιότητές μου στα Ηνωμένα Εθνη είναι η συμμετοχή περισσότερων γυναικών στην ηγεσία μας. Εχουμε πια πετύχει την ισοτιμία φύλων στο ανώτερο επίπεδο, δύο χρόνια νωρίτερα από τον προγραμματισμό μας, και έχουμε μια ξεκάθαρη πορεία σε όλα τα επίπεδα για τα επόμενα χρόνια.
Ο κόσμος μας βρίσκεται σε κίνδυνο και η ισότητα των φύλων είναι βασικό κομμάτι της απάντησης. Τα ανθρωπογενή προβλήματα λύνονται από τους ανθρώπους. Η ισότητα των φύλων είναι ένα μέσο επανακαθορισμού και μια δύναμη αλλαγής που θα αποβεί προς όφελος όλων.
Ο 21ος αιώνας πρέπει να είναι ο αιώνας της γυναικείας ισότητας στις ειρηνευτικές και τις εμπορικές διαπραγματεύσεις, σε αίθουσες συνεδριάσεων και τάξεις, στο G20 και στα Ηνωμένα Εθνη.
Είναι ώρα να σταματήσουμε να προσπαθούμε να αλλάξουμε τις γυναίκες και να αρχίσουμε να αλλάζουμε τα συστήματα που τις εμποδίζουν να πετύχουν αυτά που μπορούν.
*Γενικός γραμματέας ΟΗΕ

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου